Schakelaars kiezen: wat zijn de opties?

Geen elektrische installatie zonder verlichting. En om die verlichting te bedienen, moeten er uiteraard schakelaars zijn. Deze zetten de stroomtoevoer naar een lamp aan of uit. Schakelaars bestaan in verschillende uitvoeringen. 

4 augustus 2026

Schakelaars voor verlichting

• De sokkel: het technische gedeelte van de schakelaar. Hier worden de elektrische draden aangesloten. De sokkel bevat de klemmen, contacten en bevestigingspunten en wordt vastgeschroefd in het inbouwpotje in de muur.
• De centraalplaat: wordt op de sokkel geplaatst en vormt het zichtbare functionele deel van de schakelaar. Hier bevinden zich bijvoorbeeld de wip, drukknop of dimmerknop.
• De afdekplaat: het kader dat over de centraalplaat wordt geplaatst en zorgt voor een nette afwerking.

Inbouw of opbouw?

In woningen worden schakelaars meestal ingebouwd in de muur. In garages, kelders, tuinhuizen of andere technische ruimtes worden vaak opbouwschakelaars gebruikt. Die worden rechtstreeks op de muur gemonteerd en zijn sneller te plaatsen. Voor buitengebruik kies je bovendien voor een spatwaterdichte uitvoering met een geschikte IP-beschermingsgraad.

Enkelpolige schakelaar

De enkelpolige schakelaar is de schakelaar in zijn meest simpele vorm, en een vaak voorkomend type in woningen. Hij wordt gebruikt om één lichtpunt of apparaat aan of uit te zetten vanaf één plaats. Deze schakelaar onderbreekt enkel de fasegeleider, waardoor de stroomkring geopend of gesloten wordt. Ze wordt bijvoorbeeld gebruikt voor het bedienen van een plafondlamp in een kamer.

Serieschakelaar

Je kan ook meerdere enkelpolige schakelaars in één behuizing hebben. Dan spreek je over een serieschakelaar. Die wordt gebruikt om vanop één plaats meerdere lichtpunten of -groepen te bedienen.

Dubbelpolige schakelaar

Een dubbelpolige schakelaar wordt eveneens gebruikt om één lamp vanop één punt te bedienen, maar verbreekt zowel de fase als de neutrale draad en biedt dus meer veiligheid. Dit type schakelaar wordt vaak toegepast in vochtige ruimtes of bij buiteninstallaties waar extra veiligheid vereist is.

Wisselschakelaar

Een wisselschakelaar maakt het mogelijk om een lichtpunt vanop twee verschillende plaatsen te bedienen. Dit is bijvoorbeeld handig in een gang of trappenhal, waarbij je het licht zowel boven als beneden wilt kunnen schakelen.

Kruisschakelaar

De kruisschakelaar wordt gebruikt wanneer je een lichtpunt vanop drie of meer plaatsen wil kunnen bedienen. Deze schakelaar wordt dan samen met twee wisselschakelaars geplaatst en bevindt zich tussen deze twee. Typische toepassingen zijn langere gangen of grote leefruimtes met meerdere toegangspunten.

Elke soort schakelaar wordt op een specifieke manier aangesloten volgens een schakelschema's. Hier bespreken we uitgebreid de vaakst voorkomende schakelschema's.

Trekschakelaar

Deze schakelaar komt niet vaak meer voor in moderne installaties, maar werd/wordt meestal gebruikt in badkamers, toiletten, of aan het hoofdeinde van een bed, en wordt vooral aan het plafond gemonteerd. Hij werkt via een touwtje of ketting en biedt een veilige manier om apparaten te bedienen in vochtige omgevingen, zonder contact met metalen onderdelen.

Tip
Elke soort schakelaar beschikt over een eigen symbool. Zo kan je op een elektrisch schema in één oogopslag zien om welk type schakelaar het gaat en welke functie die vervult binnen de installatie. Het correct herkennen van die symbolen is essentieel om schema's te kunnen lezen, opstellen en uitvoeren.

 

Automatische en regelbare schakelaars

Met enkel- en dubbelpolige schakelaars, wisselschakelaars en kruisschakelaars schakel je verlichting eenvoudig aan en uit. Daarnaast bestaan er ook automatische en regelbare schakelaars. Die kunnen een toestel automatisch in- of uitschakelen op basis van bepaalde omstandigheden, of de werking ervan regelen, bijvoorbeeld door de lichtsterkte te dimmen.

Drukknoppen

Een drukknop maakt alleen contact zolang je erop drukt. Laat je de knop los, dan keert die vanzelf terug naar zijn oorspronkelijke stand. Een gewone schakelaar blijft daarentegen in de gekozen stand staan totdat je hem opnieuw bedient.

Een drukknop kom je in huis bijvoorbeeld tegen bij een deurbel. Ook voor verlichting wordt hij steeds vaker gebruikt, bijvoorbeeld in combinatie met een impulsrelais of een domoticasysteem. Zo kun je dezelfde lamp eenvoudig vanaf meerdere plaatsen bedienen (aan de voor- én achterdeur, of boven en onder aan de trap, ...). De drukknoppen sturen dan een impulsrelais aan in de zekeringkast, dat de verlichting in- of uitschakelt.

Dimmer

Een dimmer is een speciale soort (enkelpolige) schakelaar waarmee je de lichtintensiteit kunt aanpassen. Er bestaan draaiknop-, schuif- en drukknopdimmers. Door het licht te dimmen creëer je eenvoudig de gewenste sfeer en verbruik je minder energie wanneer je niet de maximale lichtsterkte nodig hebt.

Dimmers worden vaak toegepast in de woonkamer, eetkamer of slaapkamer, waar je de verlichting kunt aanpassen aan het moment: fel licht om te werken of lezen, gedimd licht voor een gezellige sfeer.

Dimmers en ledlampen

Niet elke dimmer werkt met elke lamp. Bij ledverlichting controleer je eerst of de lamp dimbaar is en of de dimmer geschikt is voor dimbare leds. Daarnaast moet het totale vermogen van de aangesloten lampen binnen het vermogensbereik van de dimmer vallen. Is de combinatie niet compatibel, dan kunnen de lampen flikkeren, brommen of niet over het volledige bereik dimmen. 

Tip
Koop je een nieuwe dimmer? Neem dan de verpakking of productfiche van je lamp mee. Daarop staat meestal of de lamp dimbaar is en welk type dimmer wordt aanbevolen. Twijfel je, kies dan voor een universele leddimmer of vraag advies aan de verkoper.

Tijdschakelaar

Tijdschakelaars schakelen een elektrisch circuit automatisch in of uit op vooraf ingestelde tijdstippen of gedurende een ingestelde tijdsduur. Zo hoef je een toestel niet zelf uit te schakelen. Ze worden vaak gebruikt voor buitenverlichting, ventilatoren in het toilet of de badkamer en verlichting in gemeenschappelijke ruimtes.

Bewegingsschakelaar

Een bewegingsschakelaar schakelt een elektrisch circuit automatisch in zodra beweging wordt gedetecteerd. Na een instelbare tijd zonder beweging schakelt de verlichting weer uit. Bewegingsschakelaars worden vaak toegepast in gangen, garages, kelders, toiletten en aan de voordeur, waar verlichting alleen nodig is wanneer er iemand passeert.

Schemerschakelaar

Een schemerschakelaar schakelt een elektrisch circuit automatisch in of uit op basis van de omgevingslichtsterkte. Zodra het donker wordt, schakelt de verlichting automatisch in. Bij voldoende daglicht wordt ze weer uitgeschakeld. Schemerschakelaars worden vooral gebruikt voor buitenverlichting, zoals tuinverlichting, gevelverlichting of opritverlichting.

Sommige uitvoeringen combineren een schemerschakelaar met een tijdschakelaar of bewegingssensor, zodat de verlichting alleen brandt wanneer het donker is én gedurende een bepaalde periode of bij beweging.

Slimme schakelaars

Een slimme schakelaar (of dimmer) is verbonden met je wifi- of smarthomenetwerk en kan op afstand worden bediend via een smartphone, tablet of spraakassistent. Je kunt er verlichting en andere elektrische toestellen mee in- en uitschakelen, maar ook automatiseringen instellen. Zo kan de verlichting bijvoorbeeld automatisch aangaan wanneer je thuiskomt of op vaste tijdstippen worden ingeschakeld.

Slimme schakelaars zijn vooral interessant wanneer je meer comfort, energiebesparing of automatisering wilt. Sommige modellen kunnen bovendien het energieverbruik opvolgen of samenwerken met andere slimme toestellen, zoals bewegingssensoren, deursensoren of rolluiken.

Veel slimme schakelaars kunnen bovendien in bestaande installaties worden geïntegreerd, zodat je je verlichting slim maakt zonder alle bekabeling te moeten vervangen.

Tip
Let er wel op dat niet elke slimme schakelaar zonder meer een bestaande schakelaar kan vervangen. Sommige modellen hebben een nuldraad nodig in de inbouwdoos, terwijl andere ook zonder nuldraad werken. Controleer daarom altijd de technische vereisten vóór aankoop.